Đã có 66 dẫn xuất 6-heptyl-5,6-dihydro-2H- pyran -2-one và 20 chất tương tự được phân lập, có cấu trúc khung: ba δ-lacton không có vòng không bão hòa, 11 δ-lacton không bão hòa α,β,γ,δ và sáu γ-lacton α,β-không bão hòa, còn được gọi là 2(5 H )-furanone hoặc butenolide. So với δ-lacton, vòng γ-lacton có ít hơn một nguyên tử carbon, dẫn đến có thêm một nguyên tử carbon trong chuỗi bên, tương tự như 6-heptyl-5,6-dihydro-2H - pyran-2-on ( Bảng 1 ).

Bảng 1. Khung cấu trúc hóa học, công thức hóa học, đặc điểm và các danh pháp khác của các chất chuyển hóa thứ cấp gọi là hyptolacton.

Mặc dù các δ-lacton không bão hòa α,β,γ,δ có thể được tìm thấy trong các loại nấm thuộc họ Nectriaceae, Họ Trichocomaceae và Xylariaceae, α,β-không bão hòa γ-lacton và δ-lacton không có vòng không bão hòa có thể được tìm thấy trong các cây thuộc họ Lamiaceae. Để nhóm tất cả các chất chuyển hóa thứ cấp này, thuật ngữ hyptolactone được dùng để chỉ các δ-lacton không bão hòa α,β,δ-lacton, δ-lacton không bão hòa α,β,γ,δ và γ-lacton không bão hòa α,β, là từ viết tắt của hyptolide, hợp chất 6-heptyl-5,6-dihydro-2 H -pyran-2-one đầu tiên được chiết xuất từ ​​nguồn tự nhiên, và lactone. Hyptolide được phân lập lần đầu tiên từ lá của cây Mesosphaerum pectinatum (L.) Kuntze (trước đây được gọi là Hyptis pectinata (L.) Poit. bởi Gorter, 1920; Tuy nhiên, chỉ sau khi Birch và Butler phân lập chúng vào năm 1964. và Achmad cùng cộng sự, 1987, Cấu trúc của lá loài này đã được làm rõ một cách chắc chắn, và cấu hình lập thể của nó đã được xác định.

Các hợp chất hyptolactone có trong nhiều loại thực vật được sử dụng cho mục đích điều trị trong y học dân gian, chẳng hạn như Mesosphaerum pectinatum và Hyptis brevipes . M. pectinatum (Lamiaceae) được sử dụng để điều trị nhiễm trùng, viêm, đau và khối u, nhờ đặc tính chống viêm của nó, có tác dụng kháng khuẩn và gây độc tế bào đối với tế bào ung thư đã được chứng minh khoa học. Các nghiên cứu sinh học sơ bộ đã dẫn các nhà nghiên cứu đến việc điều tra thành phần hóa học thực vật của nó, dẫn đến việc phân lập được 17 hyptolactone.H. brevipes được sử dụng để điều trị nhiễm trùng và khối u, với hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm đã được chứng minh khoa học. 15 loại hyptolacton đã được phân lập từ loài này và có liên quan đến các hoạt tính sinh học này.

Có nhiều nghiên cứu đã chứng minh các hoạt tính sinh học của hyptolactone. Trong số đó, có hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm, ức chế thụ thể chemokine C–C loại 5 (CCR5) và enzyme monoamine oxidase B (MAO-B), diệt ký sinh trùng Leishmania, thuốc chống sốt rét, chống co thắt, thuốc chống nấm da, chống bệnh Chagas, thuốc diệt cỏ, có độc tính đối với một số dòng tế bào ung thư, chẳng hạn như tế bào não, cổ tử cung, đại tràng, gan, tuyến tụy, thận, ruột, thanh quản, nhũ hoa, vòm họng, buồng trứng, tuyến tiền liệt, phổi, ung thư biểu mô tế bào vảy, u xơ ác tính, u nguyên bào thần kinh, u hắc tố, và chống lại các tế bào bệnh bạch cầu lympho ở chuột. Tác dụng gây độc tế bào của các α,β-lacton không bão hòa γ- và δ-lacton được cho là do đặc tính ái điện tử của cacbon β-carbonyl không bão hòa, cùng với sự xảy ra các phản ứng cộng ái nhân (phản ứng cộng Michael) với các gốc axit amin của protein trong môi trường sinh học. Mặc dù thiếu dữ liệu, các hyptolactone có cấu trúc liên quan đến pironetin có tiềm năng điều trị rất lớn, như đã đề cập trước đó về tác dụng gây độc tế bào đối với tế bào ung thư. Nghiên cứu của Martínez-Fructuoso và cộng sự, 2019 đã chứng minh rằng các hyptolacton không có liên kết đôi trong vòng lacton không gây độc tế bào ở ba dòng tế bào ung thư, dẫn đến kết luận rằng tiềm năng điều trị của nhóm chất chuyển hóa thứ cấp này là do sự hiện diện của lacton α,β-không bão hòa (nhóm dược lý), hoạt động như một chất điện ly mạnh trong phản ứng cộng Michael, liên kết cộng hóa trị với các gốc acid amin có nhóm ái nhân.

Nguồn: https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.jnatprod.5c00965

Julião, F. G. H., & Da Silva, J. A. (2025). Hyptolactones and Their Biological Potential: A Systematic Review. Journal of Natural Products, 88(12), 3034-3049.

Người dịch: Nguyễn Thị Thúy An

Người duyệt: Nguyễn Thị Thùy Trang