Việc phải sử dụng một vài loại thuốc để điều trị các triệu chứng cấp tính như sốt, đau, nhiễm trùng... trong thai kỳ là điều rất phổ biến. Tuy nhiên, việc lựa chọn thuốc luôn là bài toán cân não đối với cả bác sĩ lâm sàng và mẹ bầu.

Bài viết này được tổng hợp từ dữ liệu y học chứng cứ nhằm cung cấp cái nhìn toàn diện về nguyên tắc sử dụng thuốc an toàn và dữ liệu mới nhất về các nhóm thuốc thông dụng trong thai kỳ.

1. Góc nhìn khoa học: Vì sao dữ liệu an toàn thuốc trên phụ nữ mang thai lại hạn chế?

Một thực tế lâm sàng cho thấy, thông tin về phản ứng bất lợi của thuốc đối với mẹ và thai nhi luôn trong trạng thái rất hạn chế. Nguyên nhân cốt lõi là vì lý do đạo đức, phụ nữ mang thai hầu như luôn bị loại trừ khỏi các thử nghiệm lâm sàng khi phát triển thuốc mới.

• Nguy cơ nền vốn có: Ngay cả khi không dùng thuốc, tỷ lệ dị tật bẩm sinh nghiêm trọng tự nhiên trong cộng đồng đã chiếm từ 2% đến 4%.
• Thách thức trong nghiên cứu: Để chứng minh một loại thuốc làm tăng nguy cơ dị tật lên gấp 3 lần so với nguy cơ nền, nghiên cứu cần ít nhất 200 ca mang thai có phơi nhiễm thuốc trong 3 tháng đầu. Con số này lên tới 700 ca để loại trừ nguy cơ tăng gấp đôi, và cần đến hàng nghìn ca phơi nhiễm để phát hiện một dị tật cụ thể (ví dụ như dị tật tim bẩm sinh có tỷ lệ nền là 6.5/1000 trẻ).
• Thực tế đáng lo ngại: Người ta ước tính rằng chỉ có chưa đầy 10% số thuốc được FDA phê duyệt từ năm 1980 đến nay có đủ dữ liệu để xác định chính xác nguy cơ gây dị tật bẩm sinh.

2. Năm nguyên tắc vàng khi sử dụng thuốc cho mẹ bầu

Để đảm bảo an toàn cao nhất cho sự phát triển của thai nhi, các chuyên gia y tế khuyến cáo áp dụng các nguyên tắc sau:

• Hạn chế tối đa trong tam cá nguyệt thứ nhất: Tránh phơi nhiễm thuốc trong 3 tháng đầu là quan trọng nhất vì đây là giai đoạn cốt lõi của quá trình hình thành các cơ quan. Tuy nhiên, phơi nhiễm ở các giai đoạn sau vẫn có thể gây rối loạn chức năng hoặc suy giảm tăng trưởng của thai nhi.
• Kê đơn với chiến lược tối giản: Sử dụng số lượng thuốc ít nhất có thể, chọn biệt dược có hồ sơ an toàn lâu đời nhất, dùng ở liều thấp nhất và trong thời gian ngắn nhất có hiệu quả. Ưu tiên thuốc cũ đã có nhiều dữ liệu lâm sàng hơn thuốc mới.
• Cân nhắc kỹ lợi ích và rủi ro: Luôn thảo luận trực tiếp với người bệnh, cân đối giữa rủi ro của việc dùng thuốc với rủi ro khi để bệnh lý của người mẹ tiến triển mà không điều trị.
• Tham khảo các nguồn dữ liệu uy tín: Bác sĩ và dược sĩ nên tra cứu tại các hệ thống như UpToDate, hệ thống thông tin gây quái thai TERIS, REPROTOX, hoặc Tổ chức các chuyên gia thông tin về quái thai học (OTIS).
• Tăng cường sàng lọc: Phụ nữ mang thai vô tình tiếp xúc với thuốc có độ an toàn chưa rõ ràng trong 3 tháng đầu nên được chỉ định siêu âm hình thái học vào tuần thứ 18 - 20 và siêu âm tim thai nếu có nghi ngờ.

3. Đánh giá độ an toàn của các nhóm thuốc thông dụng

Thuốc giảm đau và hạ sốt

1. Acetaminophen (Paracetamol)

• Vị trí trong điều trị: Đây vẫn là lựa chọn ưu tiên hàng đầu được khuyến cáo bởi các tổ chức uy tín lớn như ACOG, AWHONN, SOGC, EMA... để điều trị sốt ngắn hạn và đau dữ dội ở phụ nữ mang thai.
• Lưu ý về liều lượng: Sử dụng liều từ 325mg đến 1000mg/lần, tổng liều thông thường không quá 3g/ngày đối với dạng giải phóng tức thì.
• Rủi ro khi KHÔNG điều trị: Sốt ở mẹ trong 3 tháng đầu làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh; sốt ở giai đoạn sau tăng nguy cơ sinh non tự phát. Đau dữ dội kéo dài gây rối loạn chức năng và trầm cảm cho mẹ.
• Làm rõ các lo ngại: Mặc dù một số dữ liệu quan sát cho thấy mối liên quan tiềm ẩn giữa việc dùng Acetaminophen dài ngày (trên 3 tuần) với nguy cơ tự kỷ (ASD) hay tăng động giảm chú ý (ADHD) ở trẻ, các phân tích gộp lớn năm 2026 áp dụng phương pháp so sánh anh chị em ruột đã bác bỏ mối liên hệ này. Các dữ liệu lo ngại trước đây có độ tin cậy thấp và bị nhiễu do chính nguyên nhân gây bệnh (như nhiễm virus, phản ứng viêm của người mẹ).

2. Thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs)

• Cảnh báo nghiêm ngặt: Việc sử dụng NSAID (trừ Aspirin liều thấp) kéo dài trên 48 giờ có thể gây co thắt/đóng sớm ống động mạch của thai nhi trong tử cung (bắt đầu từ tuần 24, mạnh nhất sau tuần 31-32).
• Từ sau tuần thứ 20, NSAID có thể gây độc cho thận thai nhi, dẫn đến tình trạng thiểu ối.

3. Thuốc giảm đau Opioid

• Nguy cơ: Sử dụng dài hạn ($\ge 1$ tháng) gây phụ thuộc thuốc ở mẹ và hội chứng cai opioid ở trẻ sơ sinh (NAS). Sử dụng trong tháng đầu thai kỳ có thể làm tăng nhẹ nguy cơ dị tật ống thần kinh (tăng từ 1.7 đến 2.9 lần so với nguy cơ tuyệt đối rất thấp là 3/10.000).
• Khuyến cáo: Chỉ dùng dạng giải phóng tức thì ở liều thấp nhất, ngắn ngày nhất khi các biện pháp khác hoàn toàn thất bại.

Thuốc kháng sinh

Việc lựa chọn kháng sinh cho phụ nữ mang thai đòi hỏi sự phân loại nghiêm ngặt dựa trên hồ sơ an toàn:

Nhóm kháng sinh AN TOÀN (Không gây quái thai)

• Penicillin, Cephalosporin, Clindamycin, Amoxicillin-Clavulanate, Metronidazole, Aztreonam.
• Fosfomycin: Thường an toàn, dung nạp tốt dưới dạng liều đơn.
• Lưu ý: Tránh dùng Ceftriaxone vào ngày ngay trước sinh do thuốc gắn kết protein cao, có nguy cơ đẩy bilirubin gây vàng da nhân não ở trẻ. Trong nhóm Carbapenem, ưu tiên Meropenem và Ertapenem hơn Imipenem (do Imipenem có độc tính trên thai nhi ở nghiên cứu động vật).

Nhóm kháng sinh CẦN TRÁNH HOẶC CÂN NHẮC KỸ LƯỠI ÍCH - RỦI RO

Nhóm kháng sinh	Nguy cơ đối với thai nhi / người mẹ	Khuyến cáo lâm sàng
Aminoglycoside	Gây độc cho tai và thận của cả mẹ và thai nhi (Không gây dị tật cấu trúc).	Chỉ dùng khi nhiễm trùng nặng, không có lựa chọn thay thế và cần giám sát nồng độ thuốc.
Tetracycline	Gây độc cho gan của mẹ; gây đổi màu răng vĩnh viễn ở trẻ (nếu dùng vào tam cá nguyệt 2, 3); ức chế sự phát triển xương ống dài.	Chống chỉ định. Riêng Doxycycline có độ an toàn cao hơn các Tetracycline cũ, có thể cân nhắc ngắn ngày (≤21 ngày) trong các trường hợp đặc biệt không có thuốc thay thế (như sốt phát ban Rocky Mountain).
Fluoroquinolones	Độc hại đối với sụn đang phát triển (dữ liệu trên động vật, dữ liệu trên người chưa ghi nhận rõ ràng nhưng còn hạn chế).	Nên tránh sử dụng trong suốt thai kỳ và giai đoạn cho con bú.
Trimethoprim	Là chất đối kháng axit folic, có nguy cơ tiềm ẩn gây dị tật bẩm sinh trong 3 tháng đầu.	Tránh dùng trong tam cá nguyệt thứ nhất nếu có kháng sinh khác thay thế.
Sulfonamid & Nitrofurantoin	Có nguy cơ gây tan máu ở người thiếu hụt G6PD. Sulfonamid về lý thuyết cạnh tranh liên kết albumin của bilirubin, tăng nguy cơ vàng da nhân não nếu dùng gần ngày sinh.	Tránh dùng trong 3 tháng đầu nếu có thuốc thay thế. Sulfonamid nên tránh dùng sát kỳ sinh nở.
Fluconazole (Kháng nấm)	Liều cao (400 - 800 mg/ngày) trong 3 tháng đầu có khả năng gây quái thai rõ rệt.	Liều thấp có hồ sơ an toàn tốt hơn nhưng vẫn cần thận trọng.
Macrolide	Một số nghiên cứu chỉ ra dùng Macrolide (Erythromycin, Clarithromycin, Azithromycin) trong 3 tháng đầu làm tăng nhẹ nguy cơ dị tật tim mạch và sinh dục (hẹp niệu đạo). Dù vậy, một nghiên cứu lớn so sánh với Amoxicillin cho thấy nguy cơ tuyệt đối là rất thấp.	Thường an toàn hơn ở các giai đoạn sau của thai kỳ (sau tuần 18) khi quá trình hình thành cơ quan đã hoàn tất.

Các nhóm thuốc khác

• Thuốc chống trầm cảm (như SSRI): Có khả năng đi qua nhau thai và hàng rào máu não của thai nhi. Việc điều trị cần được cá thể hóa sâu sắc bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần và sản khoa để kiểm soát biến chứng thai kỳ và hội chứng cai thuốc ở trẻ sơ sinh.
• Thuốc cảm lạnh, dị ứng, buồn nôn: Có rất nhiều sự lựa chọn an toàn được phân cấp theo sơ đồ điều trị chuyên biệt. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các thuốc OTC (không kê đơn) hoặc tự ý dùng các loại trà thảo dược, thuốc Đông y truyền thống mà không có sự tham vấn của nhân viên y tế.

Mọi quyết định sử dụng thuốc trong thai kỳ đều phải tuân thủ nguyên tắc: Hiệu quả tối đa cho mẹ - Nguy cơ tối thiểu cho con. Hãy luôn chủ động thông báo tình trạng mang thai hoặc kế hoạch mang thai của bạn cho bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi tiếp cận với bất kỳ loại dược phẩm nào.

 

Người viết: Nguyễn Thị Hà

Người duyệt: Nguyễn Thị Thùy Trang

Tham khảo: https://www.uptodate.com/contents/prenatal-care-patient-education-health-promotion-and-safety-of-commonly-used drugs?sectionName=Potential%20adverse%20outcomes&topicRef=8360&anchor=H787484451&source=see_link#H2095976199